متن خبر
به نقل از خبرگزاری مهر · فرهنگبه گزارش خبرنگار مهر، آیین رونمایی کتاب «شهیده» با حضور حمید سبحانی صدر، نویسنده اثر، محمدرضا سنگری و سعید طاووسی به عنوان کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخی در خبرگزاری مهر برگزار شد.
در بخش اول این
نشست با عنوان «برخی روایتهای شهادت حضرت زهرا(س) از واقعیت تاریخی فاصله دارند» ، ابعاد اولیه و منابع مورد استفاده در کتاب توسط کارشناسان مورد بررسی قرار گرفت. در بخش دوم این نشست به ابعاد محتوایی کتاب پرداخته شده است که در ادامه از نظر میگذرانید.
محمدرضا سنگری، نویسنده و پژوهشگر تاریخ، در آیین رونمایی از کتاب «شهیده» با اشاره به ضرورت توجه به ابعاد الگویی و معاصر شخصیت حضرت زهرا(س) گفت: پرسش مهم امروز این است که از حضرت فاطمه(س) چه باید گفت و ایشان در زندگی امروز ما، بهویژه برای زنان، چه جایگاهی میتوانند داشته باشند. به اعتقاد من، در کنار بررسی حوادث تاریخی، باید وجه اسوهای و الگویی زندگی ایشان را نیز برجسته کنیم و نشان دهیم که چگونه میتوان در زیست امروز به حضرت زهرا(س) اقتدا کرد.
سنگری در ابتدای سخنانش با اشاره به مطالعه کتاب «شهیده» اظهار کرد: من از این کتاب استفاده کردم، اما به نظرم در فرایند تألیف آن با نوعی دوگانگی روبهرو هستیم که باید درباره آن تأمل کرد. گاهی هدف نویسنده نگارش اثری برای مخاطبان خاص و ارائه یک پژوهش کاملاً تخصصی و مبتنی بر اسناد است و گاهی میخواهد کتابی برای مخاطب عمومی بنویسد. اگر قرار بود همه منابع، اسناد و اقوال مختلفی که در این نشست به آنها اشاره شد، به کتاب اضافه شوند و دیدگاهها با جزئیات بیشتری کنار یکدیگر قرار بگیرند، قطعاً فاصله میان نویسنده و مخاطبی که در پی ارتباط با او بوده، بیشتر میشد و کتاب از اثری عمومی به اثری تخصصی تبدیل میشد.
او ادامه داد: من در طول مطالعه کتاب احساس میکردم نویسنده از یک سو به دنبال نثری ساده، روان و مخاطبپسند است؛ نثری که مخاطب معمولی و حتی مخاطب مجالس و محافل دینی بتواند با آن ارتباط برقرار کند، اما از سوی دیگر به منابع پژوهشی متکی است و گاهی این منابع را نیز در متن میآورد. همین مسئله در بخشهایی از کتاب نوعی شکاف ایجاد کرده است. به نظر میرسد نویسنده در سراسر فرایند تألیف با این دوگانگی درگیر بوده است.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به ساختار ۱۸ فصلی کتاب افزود: به نظر میرسد انتخاب این ساختار نیز بر سامان مباحث اثر گذاشته است. برخی موضوعات که میتوانستند در آغاز کتاب مطرح شوند، در بخشهای پایانی آمدهاند. اگر مبنای اصلی کتاب روایت تاریخی و حرکت بر اساس سیر زندگی و حوادث باشد، باید این خط تاریخی بهروشنی حفظ شود؛ در حالی که در بخشهایی از کتاب این سیر شکسته شده و خواننده خط زمانی مشخصی را دنبال نمیکند.
امروز از حضرت زهرا(س) چه باید گفت؟
سنگری با طرح این پرسش که در روزگار کنونی چه تصویری از حضرت زهرا(س) باید به مخاطب ارائه شود، بیان کرد: پرسش بزرگتر و جدیتر من این است که امروز از فاطمه(س) چه باید گفت؟ این پرسش بهویژه در جهان زنان اهمیت بیشتری پیدا میکند. وقتی میگوییم امام زمان(عج) فرمودهاند «فی ابنة رسولالله لی أسوة حسنة»، یعنی حضرت فاطمه(س) الگوی امام زمان(عج) هستند، باید بتوانیم توضیح دهیم که این الگو بودن در زندگی امروز ما چه معنایی دارد و کدام بخش از زیست ایشان میتواند در زندگی معاصر ما جای بگیرد.
جابر درباره جامعه و صحیفه فاطمه(س) میپرسد و امام توضیح میدهند که مصحف فاطمه(س) سه برابر قرآن است و در آن هیچ حلال و حرامی وجود ندارد که درباره آن سخنی نیامده باشد
او ادامه داد: اگر قرار باشد امروز درباره حضرت زهرا(س) سخن بگویم، باید وجه الگویی ایشان را برجسته کنم و نشان دهم که چگونه میتوان به ایشان اقتدا کرد. در همین زمینه، کتاب «فاطمه، فاطمه است» اثر مرحوم دکتر علی شریعتی میتوانست برای نویسنده راهگشا باشد. با وجود برخی کاستیها و ضعفهای این اثر، هنوز جملات و نکات تازه و قابلتوجهی در آن وجود دارد. گاهی از خودم میپرسم آیا پس از انتشار آن کتاب، اثری نوشته شده که نسل امروز را با بیانی شیوا و جذاب با ابعاد شخصیت حضرت زهرا(س) آشنا کرده باشد؟
این نویسنده با اشاره به روایتی درباره جایگاه حضرت زهرا(س) گفت: احتمالاً این روایت را شنیدهاید که جابر نقل میکند پس از نماز پیامبر اکرم(ص)، ایشان فرمودند اگر روزی خورشید غایب شد، به ماه پناه ببرید و اگر ماه غایب شد، به زهره و اگر زهره نبود، به فرقدین روی آورید. وقتی جابر درباره مقصود پیامبر(ص) پرسید، حضرت توضیح دادند که منظور از زهره، فاطمه(س) است؛ یعنی به فاطمه اقتدا کنید. پرسش اینجاست که اقتدا به حضرت زهرا(س) در روزگار ما چگونه باید معنا و محقق شود؟
خطبه فدکیه؛ گرانیگاه اندیشه سیاسی و اعتقادی حضرت زهرا(س)
سنگری با بیان اینکه انتظار داشته است بخشی از کتاب بهطور مستقل به خطبه حضرت زهرا(س) اختصاص یابد، اظهار کرد: انتظار دیگری که از این کتاب داشتم، این بود که حتی دو یا سه فصل به خطبه حضرت زهرا(س) اختصاص پیدا کند؛ زیرا خطبه فدکیه میتواند گرانیگاه اندیشه سیاسی و اعتقادی ایشان باشد.
او افزود: برای درک اهمیت این خطبه، کافی است به نخستین خطبههای امیرالمؤمنین علی(ع) پس از ورود ایشان به کوفه در حدود سال ۳۵ هجری توجه کنیم. بخشی از مطالبی که در آن خطبهها مطرح شده، با خطبه فدکیه حضرت زهرا(س) ارتباط دارد؛ یعنی حدود ۲۴ سال پس از شهادت حضرت زهرا(س)، امیرالمؤمنین(ع) در بیان و تبیین دیدگاه خود درباره جهان و فلسفه احکام، از مباحثی بهره میگیرند که در خطبه حضرت زهرا(س) نیز مطرح شده است. این موضوع بسیار مهم است و نشان میدهد خطبه فدکیه چه جایگاهی در اندیشه اعتقادی و سیاسی اهلبیت(ع) دارد.
صحیفه فاطمه(س) و ابعاد کمتر شناختهشده شخصیت ایشان
این پژوهشگر تاریخ در ادامه به روایتی درباره علم و دانش حضرت زهرا(س) اشاره کرد و گفت: روایت دیگری از جابر بن یزید جعفی نقل شده که در آن، جابر نزد امام صادق(ع) میرود و پرسشی مهم درباره علم مطرح میکند. او از امام میپرسد آیا همه علم همان چیزی است که پیامبر اکرم(ص) در واپسین لحظات عمر خود در گوش امیرالمؤمنین(ع) زمزمه کرد و از آن هزار باب علم گشوده شد؟
سنگری ادامه داد: در این روایت آمده است که امام صادق(ع) لحظهای درنگ میکنند و با انگشتان خود به پایشان ضربه میزنند. سپس توضیح میدهند که از هر باب، هزار باب دیگر گشوده شده است؛ یعنی به تعبیری، از هزار باب علم، یک میلیون شاخه علمی پدید آمده است. در ادامه، امام میفرمایند همه علم در آن چیزی که جابر تصور میکند خلاصه نمیشود، بلکه بخشی از آن در «جامعه» و صحیفه فاطمه(س) قرار دارد.
او با اشاره به ادامه روایت افزود: جابر درباره جامعه و صحیفه فاطمه(س) میپرسد و امام توضیح میدهند که مصحف فاطمه(س) سه برابر قرآن است و در آن هیچ حلال و حرامی وجود ندارد که درباره آن سخنی نیامده باشد. در ادامه روایت نیز گفتوگویی میان امام و جابر درباره محتوای این کتاب نقل شده است. این روایت از جمله مواردی است که میتواند ابعاد علمی و معرفتی شخصیت حضرت زهرا(س) را برای مخاطب روشن کند.
سنگری با تأکید بر ضرورت توجه به این جنبهها بیان کرد: به نظرم پرداختن به این ابعاد از زندگی حضرت زهرا(س) ضروری است. نباید تنها به برخی حوادث و روایتهای شناختهشده بسنده کنیم، بلکه باید وجوه علمی، معرفتی و الگویی ایشان را نیز برای مخاطب امروز توضیح دهیم.
ضرورت بررسی جزئیات تاریخی و زمان شهادت حضرت زهرا(س)
او در ادامه با اشاره به برخی استنتاجها و دیدگاههای مطرحشده در کتاب «شهیده» گفت: نویسنده به نتایج و استنباطهایی رسیده که ارزشمند است، هرچند ممکن است دیدگاه ما در برخی موارد با آنها تفاوت داشته باشد. برای نمونه، درباره زمان شهادت حضرت زهرا(س) و اتفاقاتی که در آخرین روز زندگی ایشان رخ داده، دیدگاههای مختلفی وجود دارد.
باید بررسی کنیم که آیا حضرت زهرا(س) مدیریت فدک را بر عهده داشتهاند یا خیر و چه تعداد از افراد در آنجا کار میکردهاند. گفته میشود چند هزار نفر در فدک مشغول فعالیت بودهاند
سنگری افزود: در کتاب به روایتی از امام صادق(ع) اشاره شده که زمان شهادت حضرت زهرا(س) را میان نماز مغرب و عشا میداند، اما به نظر من این زمان پس از نماز ظهر بوده است و قرائنی نیز برای این دیدگاه وجود دارد. برای نمونه، مسئله فرستادن فرزندان حضرت به مسجد و بازگشت آنها میتواند در بررسی زمان وقوع حوادث مورد توجه قرار گیرد. همچنین روایتی از حضرت سلمان وجود دارد که در آن از افراد خواسته میشود بیرون بروند و موضوعی به شب موکول شود؛ اگر زمان واقعه از ابتدا میان نماز مغرب و عشا بوده باشد، تعبیر به تأخیر انداختن آن تا شب، معنای متفاوتی پیدا میکند.
او تأکید کرد: منظورم از طرح این موارد آن است که باید جزئیات زندگی حضرت زهرا(س) و حوادث مرتبط با ایشان را با دقت بیشتری بررسی کنیم. من خودم زمانی تلاش کردم یک روز از زندگی حضرت زهرا(س) را بهصورت جزئی مرور کنم و ببینم ایشان در طول روز چه فعالیتهایی داشتهاند. چنین بررسیهایی میتواند تصویری ملموستر از زندگی ایشان ارائه دهد.
فدک؛ فراتر از یک اختلاف بر سر مالکیت
سنگری با اشاره به اهمیت موضوع فدک در بررسی سیره سیاسی حضرت زهرا(س) اظهار کرد: اگر قرار است از منظر سیاسی به زندگی حضرت زهرا(س) بپردازیم، فدک یکی از موضوعاتی است که باید بیشتر درباره آن تأمل کنیم. فدک صرفاً یک مسئله مربوط به مالکیت یا اختلاف مالی نبود و میتوان ابعاد مدیریتی و سیاسی آن را نیز بررسی کرد.
او با اشاره به گزارشی درباره میزان تولید فدک گفت: روایتی وجود دارد که عبدالله بن رواحه از سوی پیامبر اکرم(ص) برای محاسبه درآمد فدک فرستاده میشود و در گزارشی که پس از بازگشت ارائه میکند، میزان محصول آن حدود هشت میلیون کیلو خرما عنوان شده است. همچنین گفته میشود درآمد فدک از مجموع نخلستانهای کوفه بیشتر بوده است. این ارقام نشان میدهد که با مجموعه اقتصادی بزرگی روبهرو بودهایم.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: باید بررسی کنیم که آیا حضرت زهرا(س) مدیریت فدک را بر عهده داشتهاند یا خیر و چه تعداد از افراد در آنجا کار میکردهاند. گفته میشود چند هزار نفر در فدک مشغول فعالیت بودهاند. همچنین در برخی گزارشها آمده است که به حضرت زهرا(س) اطلاع داده شد کارگران را از فدک بیرون کردهاند. بنابراین، گرفتن فدک را میتوان از زاویهای فراتر از یک اختلاف مالی بررسی کرد؛ این مسئله میتوانسته به معنای ایجاد محدودیت اقتصادی برای خانواده امیرالمؤمنین(ع) و شکلگیری فشار سیاسی بر آنان باشد.
سنگری افزود: به نظر میرسد پشت ماجرای گرفتن فدک، ابعاد دیگری از مسائل سیاسی نیز وجود داشته است. اگر نویسنده میخواهد از منظر سیاسی به زندگی حضرت زهرا(س) بپردازد، لازم است این ابعاد مدیریتی، اقتصادی و اجتماعی را نیز با جزئیات بیشتری بررسی کند.
توصیه به استفاده از پژوهشهای مرتبط با خانههای اصحاب پیامبر(ص)
این نویسنده در بخش پایانی سخنانش با قدردانی از نویسنده کتاب «شهیده» گفت: از این کتاب استفاده کردم و معتقدم اثر بسیار خوبی است. در کنار نکاتی که درباره ساختار و برخی موضوعات آن مطرح کردم، پیشنهاد میکنم نویسنده کتاب «بیوت و صحابة النبی» را نیز مطالعه کند. من این کتاب را در مدینه تهیه کردم و پژوهشی درباره خانههای اصحاب پیامبر(ص) است.
میتوان گفت خانه فاطمه(س) خانه حل مشکلات بود. گزارشهای فراوانی وجود دارد که نشان میدهد پیامبر(ص) در مواردی مردم را برای حل مسائل و مشکلاتشان به خانه حضرت زهرا(س) ارجاع میدادند
او ادامه داد: این کتاب اطلاعات خوبی درباره خانه حضرت زهرا(س) و خانه دیگر اصحاب پیامبر(ص) ارائه میکند و به نظر میرسد قرائن قابل توجهی درباره محل دفن حضرت زهرا(س) در خانه ایشان در آن وجود دارد. این موضوع با برخی مطالبی که پیشتر در همین نشست مطرح شد، ارتباط دارد و میتواند در بازنگری و تکمیل مباحث کتاب مورد استفاده قرار گیرد.
سنگری در پایان با اشاره به کیفیت ظاهری و صفحهآرایی کتاب اظهار کرد: در کنار این پیشنهادها، لازم است در بازنگری اثر به یکدستی برخی موارد و دقتهای ویرایشی نیز توجه شود. البته متن کتاب بسیار پاکیزه است و صفحهآرایی آن نیز کیفیت خوبی دارد. باید از مجموعه «واژهپرداز اندیشه» بهخاطر طراحی زیبا، قطع مناسب، ساختار منظم و انتخاب رنگهای درست تشکر کرد. گاهی در برخی کتابها انتخاب رنگ و طراحی بهگونهای است که خواندن متن را دشوار میکند، اما در این کتاب، رنگها و صفحهآرایی بهخوبی انتخاب شدهاند و مطالعه آن را برای مخاطب آسان و دلپذیر میکنند.
خانه حضرت زهرا(س) مرجع پاسخگویی به پرسشهای مردم بود
سنگری، با اشاره به جایگاه علمی و آموزشی خانه حضرت زهرا(س) گفت: در اخبار و روایات آمده است که خانه حضرت زهرا(س) مرجع علمی مردم بوده و افراد برای طرح پرسشهای خود به آنجا مراجعه میکردند. این روایت نشان میدهد که مردم میتوانستند پرسشهایشان را در هر زمینهای مطرح کنند و پاسخ بگیرند؛ موضوعی که امروز نیز کاربرد دارد و میتوان از آن برای ایجاد مراکزی در کشور الهام گرفت تا هر فردی در هر ساعت از روز با پرسشی روبهرو شد، امکان دریافت پاسخ داشته باشد.
وی در توضیح این روایت بیان کرد: زنی نزد حضرت زهرا(س) آمد و پرسشهای متعددی را با خود آورده بود. حتی پرسشهای مادر سالخوردهاش و سؤالات دیگران را نیز مطرح کرد. حضرت زهرا(س) با حوصله به تمام پرسشها پاسخ داد. پس از پایان پرسشها، حضرت در چهره زن شرمی احساس کرد و گویا از اینکه وقت ایشان را با پرسشهای فراوان گرفته بود، عذرخواهی کرد.
سنگری ادامه داد: حضرت زهرا(س) به او فرمودند که باز هم بیا و هر زمان پرسشی داشتی، آن را مطرح کن؛ برای مراجعه و پرسیدن سؤال، زمانی تعیین نکردند و به او گفتند هر وقت نیاز داشتی، بیا و بپرس.
این نویسنده و پژوهشگر تاریخ با اشاره به ادامه روایت و گفتوگوی حضرت زهرا(س) با آن زن گفت: حضرت از او پرسیدند اگر بار سنگینی بر زمین باشد و از تو بخواهند آن را به پشتبام ببری و در برابر این کار پاداش بسیار بزرگی، برای مثال صد هزار دینار، به تو بدهند، آیا این کار را میپذیری؟ آن زن پاسخ داد که از چنین کاری استقبال میکند. حضرت زهرا(س) نیز فرمودند پاداشی که در برابر پاسخگویی به هر یک از پرسشهای او دریافت میکنند، بهمراتب بیشتر از آن است؛ تا آنجا که اگر فاصله زمین تا عرش را از مروارید پر کنند، پاداش آن پاسخها از چنین چیزی نیز فراتر خواهد بود.
وی با تأکید بر اینکه خانه حضرت زهرا(س) محل گرهگشایی از مشکلات مردم بود، اظهار کرد: میتوان گفت خانه فاطمه(س) خانه حل مشکلات بود. گزارشهای فراوانی وجود دارد که نشان میدهد پیامبر(ص) در مواردی مردم را برای حل مسائل و مشکلاتشان به خانه حضرت زهرا(س) ارجاع میدادند. ایشان به مردم کمک میکردند، آموزش میدادند و در خانه خود فعالیتهای آموزشی داشتند.
سنگری با اشاره به ابعاد کمتر بررسیشده زندگی اجتماعی و علمی حضرت زهرا(س) افزود: در خانه ایشان گروهی دوازدهنفره از بانوان حضور داشتند که آموزشهای مختلف، از جمله آموزشهای پزشکی و آنچه در متن روایت بهعنوان آموزش ارتوپدی مطرح شده، دریافت میکردند و سپس در میدان جنگ حضور مییافتند. خود حضرت زهرا(س) نیز شخصاً در این عرصه حاضر میشدند.
شواهد تاریخی از تعدد هجومها به خانه حضرت زهرا(س) پشتیبانی نمیکند
سعید طاووسی، پژوهشگر تاریخ، با اشاره به پیشرفت قلم و سطح پژوهش نویسنده کتاب «شهیده» نسبت به آثار پیشین او، این موضوع را مثبت ارزیابی کرد و در ادامه، نکاتی را درباره روایت هجوم به خانه حضرت زهرا(س)، اعتبار برخی احادیث و نحوه نقل آنها مطرح کرد.
وی درباره موضوع تعدد هجومها به خانه حضرت زهرا(س) گفت: اگر بخواهیم روایت هجوم در هفته نخست پس از رحلت پیامبر(ص) را بپذیریم، باید به این پرسش پاسخ دهیم که چرا این هجوم به ضربوجرح منجر نشده است؛ زیرا در این صورت، وقوع ایام محسنیه نیز با ابهام روبهرو میشود. در کتاب به گزارشهایی اشاره شده که حضرت زهرا(س) دوشنبهها و پنجشنبهها پیاده به احد میرفتند، در مکانهایی که پدرشان حضور پیدا میکردند گریه میکردند و شبها به خانه مهاجران و انصار میرفتند. همچنین ایشان حدود ۱۵ روز پس از رحلت پیامبر(ص) خطبه فدکیه را ایراد کردند. این گزارشها نشان میدهد که در آن مقطع، ظاهراً مشکلی برای حرکت و حضور ایشان وجود نداشته است؛ بنابراین باید میان این گزارشها و فرض وقوع جراحت در هجوم نخست جمع کرد.
خوشحال شدم که نویسنده بعضی از این مطالب را در کتاب نیاورده است؛ برای مثال، روایتی با این مضمون که «ما حجت خدا بر مردم هستیم و مادرمان حجت خدا بر ماست» که به امام یازدهم(ع) نسبت داده میشود
این پژوهشگر تاریخ درباره گزارش کشیدهشدن لباس حضرت زهرا(س) روی زمین نیز توضیح داد: به نظر میرسد منظور از این تعبیر، بلند بودن لباس بوده است، نه اینکه لباس چند متر روی زمین کشیده شود؛ بلکه لباس به اندازهای بلند بوده که ساق پا دیده نشود. ازاینرو، باید در کنار هم قرار دادن شواهد و تفسیر گزارشها دقت کرد.
طاووسی با اشاره به روایت ۷۵ روز درباره فاصله رحلت پیامبر(ص) تا شهادت حضرت زهرا(س) اظهار کرد: من نیز روایت ۷۵ روز را قبول دارم و این روایت در کتاب هم آمده است؛ زیرا روایت امام صادق(ع) در این زمینه صحیح است. از سوی دیگر، در کتاب «مناقب» ابن شهرآشوب مدت بستری بودن حضرت ۴۰ روز ذکر شده است. به نظر میرسد در برخی گزارشها، مدت بستری بودن با مدت زنده ماندن حضرت خلط شده باشد. در کتاب سلیم نیز آمده است که ایشان ۴۰ روز زنده بودند و در ادامه، قول ۷۰ روز نیز نقل شده است. به گفته او، این گزارش در کتابی مربوط به همان دورهها که در اختیار فردی مسیحی بوده نیز آمده و آن فرد از منابع اسلامی استفاده کرده است.
وی ادامه داد: اگر فاصله رحلت پیامبر(ص) تا شهادت حضرت زهرا(س) را ۷۵ روز و مدت بستری بودن ایشان را حدود ۴۰ روز در نظر بگیریم، میتوان نتیجه گرفت که جراحت حضرت حدود ۳۰ روز پس از رحلت پیامبر(ص) رخ داده است. بنابراین، من اساساً به تعدد هجومها قائل نیستم.
این پژوهشگر تاریخ با تأکید بر ضرورت تجمیع قرائن و شواهد تاریخی بیان کرد: هر درگیریای را نمیتوان هجوم نامید. وقتی شواهد را کنار هم قرار میدهیم، گزارشهایی مانند بیرون کشیدن ذوالفقار، کتک خوردن عمار، بسته شدن دست امیرالمؤمنین علی(ع) و کشیده شدن ایشان، به یک روز مربوط میشوند و نمیتوان بدون دلیل آنها را به چند واقعه جداگانه تقسیم کرد.
وی افزود: نمیتوان برای اثبات یک دیدگاه به منابعی مانند یعقوبی، ابن سعد و سلیم استناد کرد، اما برای اثبات دیدگاه دیگر، ناگهان به کتاب «الاحتجاج» تمسک جست. در استناد تاریخی باید روش یکسان و روشنی وجود داشته باشد. همچنین درباره انتساب کتاب «الامامة والسیاسة» به ابن قتیبه نیز تردیدهایی وجود دارد؛ زیرا سبک نگارش آن با آثار دیگر ابن قتیبه، از جمله «المعارف» و «الاخبار»، سازگار نیست و مطالبی در آن آمده که به نظر نمیرسد ابن قتیبه در زمان حیات خود آنها را نوشته باشد. البته این کتاب متن مهمی است، اما باید در کنار منابع دیگر و با بررسی انتساب آن مورد استفاده قرار گیرد.
طاووسی درباره فاصله زمانی میان حوادث و احتمال رها شدن خانواده پیامبر(ص) برای مدتی طولانی گفت: اینکه گفته شود این خانواده را برای دو ماه رها کردند، قابل قبول نیست، قابل قبوله چون در آن دوره مسائل متعددی مانند گرفتن بیعت، تثبیت قدرت، ماجرای سپاه اسامه، مشکلات دیگر و تحصن برخی صحابه وجود داشت و حاکمیت درگیر این مسائل بود. بنابراین، باید میان مشغول بودن به این مسائل و بیتوجهی کامل به خاندان پیامبر(ص) تفاوت قائل شد؛ نمیتوان گفت چون دو ماه گذشته، پس هیچ حساسیتی نسبت به این خانواده وجود نداشته است.
وی همچنین درباره استناد به گزارشی برای اثبات تعدد هجومها توضیح داد: در بخشی از کتاب، از گزارشی برای اثبات تعدد هجومها استفاده شده، در حالی که از همان گزارش میتوان برداشت کرد که چهار مورد از این اتفاقها در یک روز رخ داده است. به نظر من، طرح موضوع به این شکل ممکن است موجب سردرگمی مخاطب شود. بهتر است به جای تفکیک شتابزده وقایع، قرائن و شواهد تاریخی در کنار یکدیگر بررسی و تحلیل شوند.
این پژوهشگر تاریخ در عین حال، نقدی را که نویسنده درباره دیدگاه آقای یوسفی نوشته است، قابل قبول دانست و گفت: این نقد را میپذیرم و به نظرم بسیار خوب بود و از آن استفاده کردم.
ضرورت دقت در نقل احادیث و انتساب سخنان به حضرت زهرا(س)
طاووسی در بخش دیگری از سخنانش به برخی احادیث و مطالب انتخابشده در کتاب اشاره کرد و گفت: بعضی از مطالب انتخابشده در کتاب زیبا و قابل توجهاند، اما برخی دیگر محل اشکال هستند و به بررسی بیشتری نیاز دارند. برای نمونه، حدیث مربوط به لیلةالقدر بودن حضرت فاطمه(س) و توضیحاتی که از آقای حسنزاده در این زمینه نقل شده، حدیثی ضعیف است که از غلات نقل شده است. وقتی منشأ روایت و راوی اصلی آن مشخص است، باید درباره نحوه استفاده از آن دقت کرد. آقای دکتر اثباتی نیز در دانشگاه برای بررسی همین حدیث، پیشنهاد برگزاری کرسی علمی دادهاند که هنوز برگزار نشده است.
وی با اشاره به برخی روایات مشهور اما فاقد پشتوانه روشن در منابع معتبر افزود: خوشحال شدم که نویسنده بعضی از این مطالب را در کتاب نیاورده است؛ برای مثال، روایتی با این مضمون که «ما حجت خدا بر مردم هستیم و مادرمان حجت خدا بر ماست» که به امام یازدهم(ع) نسبت داده میشود. به نظر من، بهتر بود برخی از مطالبی که پشتوانه محکمی ندارند، در کتاب مطرح نمیشدند؛ بهویژه آنکه مطالب مستند و قابل توجه دیگری برای پرداختن به زندگی حضرت زهرا(س) وجود دارد.
طاووسی با تأکید بر لزوم رعایت احتیاط در انتساب احادیث به معصومان(ع) بیان کرد: در رسالههای فقهی نیز درباره روایاتی که صدور آنها از معصوم مشخص نیست، توصیه شده است که بهصورت نقل و با احتیاط بیان شوند. بنابراین، وقتی نمیدانیم سخنی از معصوم صادر شده است یا خیر، نباید آن را بهصورت قطعی به ایشان نسبت دهیم.
وی در ادامه به روایت مربوط به برتر بودن نگاه نکردن مردان به زنان و زنان به مردان اشاره کرد و گفت: این روایت با سندی بسیار ضعیف و متنی داستانی، نخستین بار در قرن هفتم مطرح شده است. با این حال، امروز در بسیاری از موارد آن را بهصورت قطعی به حضرت زهرا(س) نسبت میدهیم و میگوییم ایشان چنین فرمودهاند. این در حالی است که گزارشهای تاریخی از حضور حضرت در کوچه و خیابان، بیتالاحزان، کنار قبور شهدای احد، مسجدالنبی و منبر حکایت دارد. البته هنگامی که حضرت میخواستند خطبه بخوانند، پردهای میان ایشان و دیگران قرار میدادند و بحث پوشش و حریم نیز اهمیت خود را دارد؛ اما نمیتوان روایتی را که نه در کتب اربعه آمده و نه در منابع قابل استناد دیگر پشتوانهای دارد، بدون توضیح و بررسی به ایشان نسبت داد.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به پژوهشهای انتقادی درباره این روایت گفت: خانم اخوانمقدم مقاله مفصلی در نقد این حدیث نوشتهاند. به نظر من، دستکم باید در نقل چنین روایاتی احتیاط کنیم و بهجای انتساب قطعی، از تعابیری مانند «نقل شده است» استفاده کنیم. برخی مطالب کتاب به چنین دقت بیشتری نیاز دارند.
توجه به پیام حضور حضرت زهرا(س) در کنار مزار شهدای احد
طاووسی در ادامه به بخشی از کتاب، در صفحه ۲۱، درباره روایت امام صادق(ع) و حضور حضرت زهرا(س) در کنار قبور شهدای احد اشاره کرد و گفت: نویسنده در تحلیل این روایت بهدرستی توضیح داده است که حضرت میخواستند به مردم نشان دهند با رحلت پیامبر(ص)، راه، مرام و اندیشه ایشان از میان نمیرود و باید آن را زنده نگه داشت.
باید تلاش کنیم این پژوهشها را به دست مردم برسانیم و آنها را با زبانی متناسب با تاریخ اسلام روایت کنیم
وی افزود: نکته دیگری نیز درباره حضور و اهتمام حضرت زهرا(س) به مزار حضرت حمزه(ع) به ذهن میرسد که میتواند در کنار این تحلیل مطرح شود. در این زمینه، روایت همسر حضرت زهرا(س) با این مضمون نقل شده است که اگر حمزه و جعفر زنده بودند، چنین اتفاقی رخ نمیداد. این روایت میتواند مؤید آن باشد که حضور حضرت در کنار مزار حمزه(ع) حامل پیامی درباره جایگاه مردان همراه و وفادار به پیامبر(ص) و تفاوت آنان با کسانی بود که در آن دوره در برابر حوادث سکوت یا عقبنشینی کردند.
این پژوهشگر تاریخ در توضیح این برداشت گفت: شاید حضرت میخواستند به مردم نشان دهند مردان واقعی کسانی بودند که در احد به شهادت رسیدند و در مقابل، برخی کسانی که در جامعه حضور داشتند، از مسئولیت خود شانه خالی کردند. حتی در خطبه حضرت نیز تعبیری درباره بیزاری از مردان آن جامعه آمده است. این نکته میتواند در تحلیل چرایی حضور حضرت در کنار مزار شهدای احد مورد توجه قرار گیرد.
تلاش کردم پژوهشهای عمیق درباره حضرت زهرا(س) را با نثری قابل فهم برای عموم بنویسم
حمید سبحانیصدر، نویسنده کتاب «شهیده»، در پاسخ به نکات مطرحشده درباره ضرورت پرداختن به ابعاد الگویی زندگی حضرت زهرا(س) و نسبت میان نثر پژوهشی و ادبی گفت: آنچه احساس میکردیم باید درباره جنبههای الگویی زندگی حضرت زهرا(س) با نثری عمومی و قابل فهم برای مخاطبان مطرح شود، در کتاب «اُماه» مورد توجه قرار گرفت. البته اگر شما با ذوق و نگاه خودتان به این موضوع بپردازید و درباره آن بنویسید، با قلم و جذابیت خاص خودتان میتواند اثری مستقل باشد.
وی ادامه داد: پیش از آنکه کتاب «شهیده» منتشر شود یا نگارش آن را آغاز کنیم، چند سال روی ابعاد الگویی زندگی حضرت زهرا(س) و سیره اجتماعی ایشان کار کرده بودیم. در آن پژوهش تلاش کردیم ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی زندگی حضرت را از دوران کودکی و شکلگیری شخصیت ایشان بررسی کنیم. بخشی از این مباحث در کتاب «اُماه» با محوریت سیره اجتماعی حضرت مطرح شد و این اثر نیز مورد حمایت قرار گرفت و سال گذشته در سطح گستردهای در اختیار مخاطبان قرار گرفت و خوانده شد.
نویسنده کتاب «شهیده» درباره انتقاد مطرحشده از سردرگمی مخاطب میان نثر ادبی و محتوای پژوهشی اثر اظهار کرد: در نوشتن، بنایی دارم که پژوهشهای عمیق را بهگونهای ارائه کنیم که مخاطب عمومی نیز بتواند آنها را بخواند و با محتوایش ارتباط برقرار کند. اساساً معتقدم مخاطب عمومی را نباید دستکم گرفت؛ زیرا فضای شبهات و حجم اطلاعات و مطالبی که در اختیار مردم قرار میگیرد، بسیار گسترده است.
وی افزود: وقتی مخاطب با عنوان یک کتاب پژوهشی یا اثری متعلق به یک پژوهشگاه روبهرو میشود، ممکن است به سراغ آن نرود یا تصور کند توان و فرصت خواندنش را ندارد. از سوی دیگر، وقتی میگوییم درباره حضرت زهرا(س) کمتر از تعداد انگشتان دو دست کتاب قابل استفاده برای عموم نوشته شده، این موضوع لزوماً به معنای نبود آثار پژوهشی نیست؛ بلکه نشان میدهد بسیاری از آثار موجود به زبان و قالبی نیستند که مخاطب عمومی بتواند بهراحتی از آنها استفاده کند. برخی از این آثار، مانند کتاب علامه قزوینی، بسیار مفصل و سنگیناند و خواندنشان برای همه مخاطبان آسان نیست. بخشی دیگر نیز در قالب پژوهشهای دانشگاهی، مقاله، پایاننامه، رساله یا آثار پژوهشگاهها ارائه شدهاند.
سبحانیصدر با تأکید بر ضرورت انتقال دستاوردهای پژوهشی به جامعه گفت: باید تلاش کنیم این پژوهشها را به دست مردم برسانیم و آنها را با زبانی متناسب با تاریخ اسلام روایت کنیم. از نظر من، تاریخ اسلام را باید به شکلی روایت کرد که هم پشتوانه پژوهشی داشته باشد و هم برای مخاطب عمومی قابل خواندن و فهم باشد.
وی درباره شیوه نگارش کتاب «شهیده» نیز بیان کرد: رفتوبرگشت میان جنبههای روایی و پژوهشی در کتاب، از همین نگاه ناشی شده است؛ با این حال، اشکالاتی را که درباره این شیوه مطرح شد میپذیرم. برخی از این نکات را یادداشت کردم و در مواردی که از نظر علمی اشکال یا نیاز به اصلاح وجود داشته باشد، باید به آنها توجه شود.
این نویسنده با اشاره به تفاوت زمان انجام پژوهشهای کتاب افزود: بخشی از یادداشتها و مطالب علمی کتاب مربوط به ۱۴ یا ۱۵ سال پیش و حتی پیش از نگارش «اُماه» است؛ در مقابل، برخی پژوهشها و مطالب نیز در سالهای اخیر انجام شده و به اثر افزوده شدهاند. بنابراین، همه مطالب کتاب حاصل یک دوره پژوهشی واحد نیستند.
سبحانیصدر در پایان از برنامه خود برای نگارش اثری مستقل درباره ابعاد سیاسی زندگی حضرت زهرا(س) خبر داد و گفت: اکنون به کار سومی فکر میکنم که بهصورت مستقل به مسائل سیاسی زندگی حضرت بپردازد. این کار را از امسال آغاز کردهایم و بخش تازهای را برای آن در نظر گرفتهایم تا انشاءالله بتوانیم این موضوعات را بهطور جداگانه دنبال کنیم.
